|
JUAN DE HERRERA, MAESTRO DE CAPILLA Y COMPOSITOR DE LA CATEDRAL DE SANTA
FE DE BOGOTÁ
Juan de Herrera fue uno de los
compositores nativos más talentosos y prolíficos de la época colonial. Nacido en Santa
Fe de Bogotá alrededor de 1670, Herrera aparentemente vivió toda su vida en su ciudad
natal, donde por treinta y cinco años tuvo el cargo musical más importante de la ciudad:
Maestro de Capilla de la Catedral. Simultáneamente, fue durante unos cuarenta años
maestro de música y capellán del Convento de Santa Inés.
Poco se sabe de la vida de Herrera, la
única información que tenemos proviene de unas cuantas menciones que se hacen de él en
documentos relacionados con el funcionamiento de la Catedral y en su testamento, dictado
en 1738, unas pocas semanas antes de morir. Por su testamento sabemos que Herrera era hijo
del alférez real Fernando de Herrera y Aguilar, quien financió sus estudios y
ordenación con la capellania de una calera localizada tras del cerro de Montserrate, que
le había costado 5.000 pesos
(13)
.
Herrera debió tener un titulo
universitario además de haber recibido las órdenes sacerdotales, ya que es el único
maestro de capilla colonial a quien se le designa como "bachiller presbítero".
Este título fue posiblemente en teología, sin embargo, hasta ahora no tenemos
conocimiento de si Herrera cursó estudios sacerdotales y universitarios en el Colegio de
San Bartolomé y Universidad Javeriana, regentados por padres jesuitas; o en el Colegio
Mayor de Nuestra Señora del Rosario y Universidad Tomística, regentados por padres
dominicos, los dos únicos seminarios y universidades en la ciudad.
Si se sabe poco de la educación
académica de Herrera, menos se sabe de su educación musical. Es probable que Herrera,
como todos los otros músicos coloniales que no tuvieron la oportunidad de viajar a
Europa, no haya tenido acceso a una educación musical formal, debido a la carencia de una
escuela de música; y que por consiguiente haya sido un autodidacta, cuyo único
entrenamiento musical fue el que recibió en el Seminario como parte de su preparación
para el sacerdocio. Aunque ignoramos qué tipo de entrenamiento musical ofrecían las dos
instituciones antes mencionadas, es posible que éste fuera un tanto rudimentario;
posiblemente limitado a la lectura musical y a nociones elementales de armonía y
contrapunto. Es muy posible que Herrera haya trabajado en el plantel musical de la
Catedral antes de su nombramiento como maestro de capilla, bajo el mando de su antecesor
José de Cascante y que haya recibido alguna instrucción musical allí; sin embargo, no
existe ninguna evidencia que confirme este hecho.
El primer trabajo musical de Herrera del
cual tenemos noticia fue el de profesor de música y capellán del Convento de Santa
Inés, un convento de monjas dominicas que había sido fundado en 1645. No sabemos la
fecha exacta en que Herrera inició este trabajo, pero debió ser hacia finales de la
década de 1690, ya que éste dice en su testamento
(14)
, fechado en 1738, que ha servido a las monjas de
Santa Inés durante cuarenta años. Al parecer, Herrera le tuvo un cariño especial al
Convento, ya que en su testamento expresa el deseo de que su funeral se celebre en su
capilla y de que sus restos sean sepultados en el altar de Jesús Nazareno.
Desconocemos el desempeño de Herrera
durante sus cuarenta años de servicio en Santa Inés, ya que se han perdido los
documentos que contenían información acerca del funcionamiento del Convento durante la
Colonia. Pero sabemos que tuvo alumnas aventajadas, ya que una de ellas, Maria Gertrudis
Teresa de Santa Inés (1668-1730), era famosa en toda la ciudad por tener una bella voz y
mucha gente asistía a la misa del Convento con la finalidad de oírla cantar
(15)
.
Ignoramos si Herrera escribió música
para el uso exclusivo de las monjas de Santa Inés. Algunas de sus obras tienen los
nombres de monjas. La inscripción "24 Abríl 1733 soy de Maria Magdalena" aparece
en la soprano 2 de la misa In cordis et organo y los nombres de varias monjas
aparecen en las distintas panes de la obra para once voces "Laetatus sum-Nisi
Dominus Lauda Jerusalem", entre ellos el de la ya mencionada María Gertrudis en
la parte de alto 2. Esto parece indicar que Herrera componía obras que pudieran ser
interpretadas tanto en el Convento como en la Catedral, ya que durante siglos los coros
catedralicios no tenían personal femenino.
Herrera empezó a trabajar como maestro
de capilla de la catedral en enero de 1703, tras la muerte de su antecesor, el clérigo
José de Cascante. Su confirmación
(16)
dice que ha demostrado "idoneidad y
habilidad" como músico y que por esa razón se le contrata como maestro de capilla y
compositor. Su salario se fijó en doscientos cincuenta pesos y se conservó así hasta su
muerte treinta y cinco años más tarde.
Al parecer Herrera era de carácter
benévolo y esto trajo problemas a su desempeño como maestro de capilla. Los problemas
llegaron a su peor momento en junio de 1711, cuando el capítulo catedralicio, descontento
con el deterioro de la música causado por la incapacidad de Herrera de imponer disciplina
entre los músicos, optó por nombrar al canónigo Francisco de Ospina como
superintendente del plantel musical
(17)
. Las responsabilidades del superintendente eran
la selección de músicos y de obras a interpretar, la dirección de ensayos y la
imposición de multas a quienes se equivocaran o dejaran de asistir.
Sin embargo, este arreglo no tuvo éxito,
ya que al final de ese año el capitulo catedralicio tuvo que restituir a Herrera, luego
de que los músicos enviaran una carta
(18)
en la cual, además de narrar enfrentamientos con
Ospina, amenazaban con dejar sus labores si no se reconfirmaba a Herrera de inmediato como
maestro de capilla. Esta carta dice que el día de Navidad, Herrera finalmente renunció a
su trabajo, después de que Ospina lo insultó a la entrada de la Catedral, delante de
todos los allí presentes, al terminar el servicio de prima. Sin Herrera los músicos no
pudieron cantar los villancicos en maitines y por esta razón Ospina los regañó al día
siguiente durante el servicio de vísperas, amenazándolos con castigos y expulsión de la
Iglesia.
Los músicos añadían en su carta que el
maestro Herrera, además de ser muy competente, estaba siempre dispuesto a ensayar;
mientras que Ospina era un hombre tan ocupado que no tenía tiempo que dedicarle a sus
obligaciones musicales. Decían también que Herrera tenía en su casa un cuarto
especialmente reservado para los ensayos, alejado de la calle y por consiguiente de los
oídos de los transeúntes; mientras que Ospina los hacia ensayar en su propia casa,
situada en una esquina de la plaza principal, a oídos de toda la ciudad, con el resultado
de que cuando interpretaban la música en la Catedral, ya toda la ciudad la había oído.
Herrera dictó su testamento el 2 de
febrero de 1738. Allí aparece como un hombre piadoso con muy pocos bienes materiales
(19)
. Sus
posesiones consistían en muy pocos objetos, tales como un crucifijo hecho por el
estatuario santafereño Salvador Lugo y una imagen de la Virgen, y varios libros sobre
temas espirituales, entre ellos las obras completas de Luis de Blois y de Eusebio
Nieremberg. Sus deudas ascendían a 560 pesos, una cantidad considerable para alguien que
recibía 250 pesos al año. Las monjas de Santa Inés le percfonaron la deuda de 200 pesos
que tenía con ellas, y saldó con libros la de 360 pesos que tenía con las monjas del
convento de Nuestra Señora. La heredera de sus bienes restantes fue una tal Juana de
Acuña, quien lo cuidó durante su última enfermedad. El documento está firmado por un
escriba, ya que Herrera estaba demasiado enfermo para hacerlo él mismo.
Herrera murió a
principios de marzo y, cumpliendo con sus últimos deseos, fue enterrado en el altar de
Jesús Nazareno de la Capilla de Santa Inés. Como era Cuaresma, el capitulo catedralicio
se vio obligado a buscarle reemplazo lo más rápidamente posible, y por esta razón
nombré al clérigo Francisco de Paula Amaya como maestro de música interino
(20)
.
PRODUCCIÓN
MUSICAL
Las más de cuarenta obras de Herrera que
se encuentran en el archivo de Santa Fe de Bogotá lo señalan como uno de los
compositores mas prolíficos de la Hispanoamérica Colonial, en la misma categoría de
maestros como Manuel de Zumaya (c. 1678-1739), maestro de capilla de la Catedral de Ciudad
de México, Esteban Salas y Castro (1725-1803), músico de la Catedral de Santiago de
Cuba; José Angel Lamas (1775-1814), bajonista de la Catedral de Caracas; y José de
Orejón y Aparicio (1705-1765), maestro de capilla de la Catedral de Lima.
Aunque el número de obras que se
conservan de Herrera es excepcional tratándose de un músico colonial, es muy posible que
su producción haya sido aún más numerosa. Como era costumbre en la Catedral, la música
de este compositor se guardaba en cuadernillos y hojas sueltas de papel manuscrito que se
han ido perdiendo con el paso de los años. Por esta razón algunas de sus obras han
desaparecido, mientras otras han quedado incompletas.
Herrera compuso su música para el uso
específico de la Catedral, y por este motivo sus obras ilustran el tipo de música
predilecta allí. Todas son vocales, con excepción de una para órgano con dos bajones.
Sus obras en español consisten en villancicos religiosos, la mayoría en honor a Santos o
devociones populares en la Santa Fe de Bogotá colonial; y las de latín consisten en seis
misas, tres de ellas para difuntos y numerosas obras para los oficios divinos.
IV. OBRA MUSICAL
JUAN DE HERRERA OBRAS EN ESPAÑOL
VILLANCICOS
A LA FUENTES DE BIENES (A 3)
s/f Soprano, tenor y A Nuestra Señora del Topo acompañamiento
AL VERTE FAVORECIDO Y ASISTIDO (A 2)
s/f Soprano y tenor Al misacantano
DE LA ALTA PROVIDENCIA
s/f Soprano y A San Cayetano acompañamiento
DE MISTERIO ES LA FIESTA (A 4)
s/f Soprano 1, alto, A Nuestra Setlora del Rosario acompañamiento
EA, LA MALDONADO TOCA LAS SONAJAS (A 6)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2 Coro 2: soprano?, soprano 2
LA DEVOCIÓN MAS RARA (A 3)
s/f Alto, tenor y acompañamiento A San Francisco Javier
LA TIERRA AYUDA A TU CELO (A 4)
s/f Soprano?, alto 1 Al nacimiento de Nuestro Señor
LAS GITANAS QUE LOS MONTES HACEN
s/f Coro 1: solo, Al nacimiento de Nuestro Señor
CASA DE PLACER (A 6) soprano 2 Coro 2: soprano 2 Arpa
LIGEROS CAZADORES (A 10)
s/f Soprano 1, soprano?, soprano 4, soprano 5, alto 1, alto2, alto 3, bajo
LOS AMANTES SERAFINES (A 3)
s/f Soprano 1, Al nacimiento de Nuestro Señor soprano 2, tenor
MAESTROS Y SABIOS DOCTORES
s/f Soprano 1, A Santo Tomás de Aquino soprano 2, tenor y acompañamiento
MORENAS GITANAS
s/f Soprano 1, soprano 2 y arpa
NEVADO JAZMÍN (A 3)
s/f Soprano, alto
QUE SACRA ETERNA PALABRA (A 7)
s/f Soprano 1, alto 1, alto 2, tenor 1, tenor 2, acompañamiento
TOQUEN, TOQUEN AL ARMA (A 5)
s/f Soprano 1, A Santa Cecilia- Soprano 2, alto 1, tenor 1, arpe
UN BACHILLER SOY (A 6)
s/f Solo, soprano 2, 3, alto, tenor,soprano acompañamiento Al nacimiento de Nuestro
Señor
UNA SIMPLE ZAGALEJA (A 5)
s/f Alto, tenor 1, tenor 2, acompañamiento Al nacimiento de Nuestro Señor
B. OBRAS EN LATÍN
1. MISAS
MISAS BEFABEMI (A 11) ]
s/f Coro 1: soprano 1 soprano 2 Coro 2: soprano 1, alto 2, tenor 2
MISA CONSTITUIT CANTORES DOMINI (A 9)
s/f Soprano 1, Soprano 2, soprano 3. alto 2, alto 3, tenor 2, tenor 3
MISA IN CORDIS ET ORGANO (A 12)
s/f Soprano 1, Soprano 2,acompañamiento
MISA DE DIFUNTOS (A 5)
s/f Soprano 1, soprano 2, alto, tenor y acompatlamiaito
MISA DE DIFUNTOS (A 8)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2, alto 1 Coro 2: soprano 3, alto 2, tenor
MISA DE DIFUNTOS (A 9)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2, alto 1 Coro 2: alto 2, alto 3 Coro 3: soprano 3, soprano
4 acompañamiento
2. OFICIOS DIVINOS
A. MAITINES, NAVIDAD
CHRISTUS NATUS EST ( A 4)
s/f soprano, alto, tenor, bajo
B. MAITINES, OFICIO DE DIFUNTOS
LAUDA ANIMA MEA DOMINUM (A 6)
s/f Organo
PECCANTEM ME QUOTIDIE (A 6)
s/f Soprano 1, soprano 2, soprano 3, alto, tenor
REGEM CUI OMNIA VIVUNT - PARCE MIHI (A 8)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2, alto 1 Coro 2: soprano 3, soprano 4, alto 2
acompañamiento
C. MAITINES, SEMANA SANTA
DE LAMENTATIO JEREMIAE PROPHETAE (A 8)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2, alto 1, alto 2 Coro 2: soprano 2 Acompañamiento
DE LAMENTATIO JEREMIAE PROPHETAE (A 8)
s/f Soprano 2, tenor 1, tenor 2, arpa, acompañamiento
INCIPIT JEREMIAE PROPHETAE (A 12)
s/f Soprano 2, soprano 3,
acompañamiento
D. VÍSPERAS
BEATUS VIR QUI TIMET (A 8)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano 2, alto 1, tenor 1 Coro 2: soprano 2, tenor 2
Domine ad adjuvandum ( a 12)
s/f Coro 1: soprano 1, soprano2, alto 1, bajo 1 Coro 2: soprano 3, soprano 4, alto 2, bajo
2 Coro 3: Soprano 5, soprano 6, bajo 3, acompañamiento
DOMINE AD ADJUVANDUM -
DIXIT DOMINUS DOMINO - CONFITEBOR TIBI - DOMINE - BEATUS VIR QUI TIMET -LAUDATE PUERI
DOMINUM -LAUDATE DOMINUS OMNES GENTES -MAGNIFICAT (A 5)
s/f Soprano 2, alto,tenor 1, tenor 2,acompañamiento
DOMINE AD ADJUVANDUM - DIXIT DOMINUS
DOMINO - CONFITEBOR TIBI DOMINE - BEATUS VIR QUI TIMET -LAUDATE PUERI DOMINUM
-LAUDATE DOMINUS OMNES GENTES -MAGNIF1CAT (A 7)
s/f Soprano 1, soprano 2,órgano, alto 1, alto 2,
DOMINE AD ADJUVANDUM - DIXIT DOMINUS
DOMINO - DIXIT DOMINUS DOMINO - LAUDATE PUERI DOMINUM- LAETATUS SUM IN HIS -NISI DOMINUS
AEDIFICA VERIT DONUM MAGNIFICAT (A 8)
s/f Coro 1: soprano 2 Coro 2: soprano 2 Coro 2: soprano 2
LAETATUS SUM IN HIS (A 6)
s/f Soprano solo, soprano 1, soprano 2, alto 1, alto 2, tenor
LAETATUS SUM IN HIS (A 8)
s/f Coro 1: solo, soprano 1, alto 1, tenor 1 Coro 2: soprano 2,
alto 2, tenor 2 acompañamiento
LAETATUS SUM IN HIS - NISI DOMINUS AEDIFICAVERIT DONUM -LAUDA JERUSALEM DOMINUM (a 11)
s/f Coro 1: soprano 1, alto 1 Coro 2: soprano 2, alto 2, tenor 2, bajo 2Coro 3: soprano 3,
alto 3,tenor 3, bajo 3
LAUDATE DOMINUS OMNES GENTES (A 10)
s/f Coro 1: soprano 1 alto 1, tenor 1, bajo 1 Coro 2: soprano 2, alto 2, tenor 2, bajo 2
Coro 3: soprano 1, soprano 2, acompañamiento
LAUDATE PUERI DOMINUM (A 6)
s/f Solo, soprano 1, soprano 2, alto, acompañamiento
C. OBRAS INSTRUMENTALES
OBRA INSTRUMENTAL
s/f Organo, 2 bajones
JUAN
DE HERRERA
SU MUSICA EN NUESTRA COLECCIÓN VIRTUAL
(Partituras y audio MP3)
MISA DE DIFUNTOS A OCHO VOCES
Interpreta La Coral Tomás
Luis de Victoria
Dirige Cecilia Espinosa
Tomado del disco Música de la Catedral de Santafé de Bogotá, de la colección Enclave.
|
|
|
|
|
INTROITUS-KYRIE
|
|
|
|
|
GRADUALE
|
|
|
|
|
SEQUENTIA
|
|
|
|
|
OFFERTORIUM
|
|
|
|
|
SANCTUS
|
|
|
|
Regresar
13. Archivo Nacional, Notaría tercera, vol. 177, fols. 150-151.
REGRESAR 13
14. Ibid.
REGRESAR 14
15.
Guillermo Hernández de Alba, Estampas Santafereñas, Bogotá, ABC, 1938, 33.
REGRESAR 15
16. Actas
Capitulares, 1693-1704. Folio 190.
REGRESAR 16
17. Ibid,
1705-1716. Folio 130.
REGRESAR 17
18. Carta
citada por Perdomo Escobar, El Archivo Musical de ¡a Catedral de Bogotá, 34-35.
REGRESAR 18
19. Archivo
Nacional, Notaría tercera, vol. 177, fols. 150- 151.
REGRESAR 19
20. Actas
Capitulares, 1732-1738. Fol. 178.
REGRESAR 20
BIOGRAFÍA Y
PARTITURAS TOMADAS DEL LIBRO
"Tres Misas de Difuntos de Juan
de Herrera, Músicos Latinoamericanos de la Colonia" editado por la Fundación
Vicente Emilio Sojo de Venezuela y Colcultura
|